21. januar 2018

Kimen (Det Norske Teatret, Oslo, 20.1.2018)

Kimen er ein av dei store romanane til Tarjei Vesaas. Boka kom ut hausten 1940, og tek opp eit tema som var ekstra aktuelt då: Kor langt kan vanlegvis normale menneske som jaktar i flokk gå? Ein framand kjem til ei øy, der han oppfører seg rart nok til at folk skjønar at han ikkje er frisk. Han drep ei jente på øya, og dei fleste prøver å finna han. Dei finn han, han vert slegen i hel, og når dagen vert til kveld og kvelden vert til natt skjønar dei kva dei har gjort. Dei skjønar kanskje ikkje kvifor dei har gjort det, men det går opp for dei kva som verkeleg har hendt.

At ein roman er glimrande er sjølvsagt ikkje det same som at det automatisk kan lagast godt teater av han. Ei av utfordringane i dette tilfellet er at det er få replikkar i Kimen. Eller - det er sjølvsagt mange replikkar, men det er ikkje replikkane som driv handlinga framover, i alle fall ikkje i den fyrste delen av boka. Dette løyser Det Norske Teatret på ein ikkje altfor vellukka måte: Dei åtte skodespelarane er alle på scena så godt som heile tida, og altfor ofte går dei inn i forteljar-roller, der dei fortel kva som skjedde, kvar handlinga er, og så bortetter. Det vert relativt stilleståande, og framsyninga vert altså langt svakare enn romanen.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Vesaas på kulturguffebloggen
Tarjei Vesaas: Guds bustader - (1925)
Ragnvald Skrede: Tarjei Vesaas (1947)
Tarjei Vesaas: 21 år (1953)
Fuglane (film, 1968)
Kenneth Chapman: Hovedlinjer i Tarjei Vesaas' diktning (1969)
Halldis Moren Vesaas: I Midtbøs bakkar (1974)
Halldis Moren Vesaas: Båten om dagen (1976)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Olav Vesaas: Rolf Jacobsen - en stifinner i hverdagen (1994)
Olav Vesaas: Løynde land. Ei bok om Tarjei Vesaas (1995)
Over open avgrunn (film, 1997)
Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)
Olav Vesaas: Å vera i livet. Ei bok om Halldis Moren Vesaas (2007)

Meir Det Norske Teatret på kulturguffebloggen
Olav Dalgard: Lars Tvinde (1966)
Arthur Klæbo: Edvard Drabløs (1967)
Ivar Eskeland: Du store alpakka. Soga om Gisle Straume (1987)
Innsirkling (9.2.11)
Bikubesong (Det Norske Teatret, Oslo, 23.4.2013)
Alfred Fidjestøl: Trass alt. Det Norske Teatret 1913-2013 (2013)
Haugtussa (Voss kulturhus, 8.5.2015)
Kan nokon gripe inn (Det Norske Teatret, Oslo, 28.1.17)
Snøkvit (Det Norske Teatret, Oslo, 14.10.17)

Dee Brown: The American West (1995)

Den best kjende boka til Dee Brown er Bury My Heart at Wounded Knee. Den boka fortel historia om korleis kvitingane tok makta over prærien og utrydda indianarane, heile tida fortalt frå indianarane sin ståstad. Det er ei framifrå bok.

Denne boka fortel mykje av den same historia, men Brown utvidar horisonten. Han vekslar mellom tre grupper - indianarane, nybyggjarane og kvegfarmarane. Det fungerer berre sånn middels. I ei svært god innleiing fortel han om korleis han vart interessert i dette feltet, og korleis han fekk publisert tre fotobøker. Kvar av desse bøkene handla om ei av dei nemnde gruppene. Her prøver han å fletta det saman, men det vert svært oppkonstruert.

Dessutan er det mest i indianarkapitla han får vist kor god forteljar han er. Dei andre kapitla vert meir oppramsande, der fakta følgjer fakta. Om indianarane tek han føre seg dei viktigaste stammene, og skriv om viktige slag. Han får fram skilnaden mellom stammene, og han får presentert viktige enkeltpersonar. Hadde boka konsentrert seg om desse emna hadde det vore ei langt betre bok. Men då hadde det jo vore ei bok han har skrive før.

Guffen er lunken.

20. januar 2018

Three Billboards Outside Ebbing, Missouri (2017)

Det er litt uvant å sjå ein film same dag har noregspremiere, men for ein gongs skuld gjekk det slik. Heldigvis - dette er ein fin film

Dotter til Mildred Hayes vart valdteken og drepen for eit halvt år sidan. Mildred er forbanna på politiet, som ikkje har greidd å løysa saka, og tek ut sinnet sitt på ein original måte: Ho leiger tre store reklameskilt ved ein lite brukt veg, der ho spør kvifor politisjefen ikkje har løyst saka. Det vert bruduljar, sjølvsagt. Politisjefen tek det fint, og lovar Mildred å sjå på saka igjen. Ein anna politibetjent, ein enkel kar med høgst tvilsamt menneskesyn, tek det mindre fint, og tek ut sinnet sitt på han reklamekaren som selde skiltplass til Mildred. Både eks-mannen og sonen til Mildred likar det dårleg.

Saka vert ikkje løyst, men det er ikkje det viktigaste, filmen handlar meir om korleis Mildred kjempar mot overmakta. Ho har ikkje store økonomiske ressursar, men ho har ein vilje dei fleste kan misunna ho. Frances McDormand er strålande og vel så det i hovudrolla, og også Woody Harrelson er stor som politisjefen. Her er gode dialogar, med uventa mykje humor i ein i utgangspunktet alvorleg film, og det er truverdige og gode personar over heile lina. Til og med musikken er bra.

Guffen tilrår.

17. januar 2018

Therese Tungen: Ein gong var dei ulvar (2017)

Denne boka inneheld seks noveller. Det er ikkje av dei lystigaste novellene eg har lese, men det gjer jo ingenting. Det er solide og gode noveller, der det som regel ligg noko uroleg og ulmar. Den siste novella, "Seksten", er unntaket. Den handlar om ei seksten år gamal jente som gjerne vil vera litt vaksnare. Ho har det ikkje så godt, så lenge har denne novella same stemninga som dei andre. Men på siste sida snur det - då har ho fått ein telefon ho har lengta etter. Veret var strålande sol.

Novellene hentar gjerne handlinga frå Kvam i Gudbrandsdalen, der Tungen er frå. Det kjem mest fram gjennom dialogane, der mange av replikkane har dialektord. Men også andre ting tyder på det, i opningsnovella står bygda under vatn, og Kvam er jo ei av bygdene som fleire gonger har vore råka av flaum.

Novellene er alle godt komponerte. Tungen dreg oss raskt inn i stemninga, ho gjer oss raskt kjende med personane ho skriv om. Det er ei glimrande debutbok, dette, og det er all grunn til sjå fram til fleire bøker frå Tungen.

Guffen tilrår.

15. januar 2018

Paul Auster: The Music of Chance (1990)

Dette er ikkje den aller beste Auster-romanen, men det er ein av dei som er mest austersk. Nokre tema går att i forfattarskapen hans, og det tilfeldige er eitt av dei, manglande fedre er eit anna. Same kor godt ein planlegg er det tilfeldigheitane som formar liva våre, og i alle Auster-bøkene er det kanskje her det er aller mest tydeleg. Her bruker han til og med ordet chance i tittelen.

For her skjer mykje tilfeldig: Jim Nashe arvar enormt med pengar frå ein far han aldri har sett, seier opp jobben og køyrer på måfå rundt i USA. Når pengane tek han slutt tek han på impuls opp den fyrste haikaren så langt. Haikaren, Jack Pozzi, er pokerspelar, og dei kokar saman ein plan om å vinna store pengar frå to eksentriske luringar som bur langt ute på landet. Det går ikkje heilt etter planen. For å betala løna må dei byggja ein mur av nokre steinar eksentrikarane har liggjande, og frå no av er det lite som er tilfeldig: Dei to oppdragsgjevarane veit akkurat korleis dei skal ha det, og har makt nok over Nashe og Pozzi til å få det gjort. Det er altså eit stort sprik mellom det frie, tilfeldige livet og det stramme, redigerte livet. Det er ikkje tvil om kva for eit liv som appellerer mest, både til Auster og lesaren.

Det er ei god bok, der Auster skriv godt og levande. Det einaste som trekkjer ned er slutten. Det er eit element av tilfeldigheit også der, men det vert likevel litt for lett å la Nashe sleppa ut av straffarbeidet på den måten.

Guffen tilrår.

Meir Auster på kulturguffebloggen
The Invention of Solitude (1982)
The New York Trilogy (1987)
In the Country of Last Things (1987)
Moon Palace (1989)
Smoke (film, 1995)
Auster, Karasik og Mazzucchelli: City of Glass (teikneserie, 2004)
Invisible (2009)
Sunset Park (2010)
Winter Journal (2012)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen 2.2.13)
Auster and Coetzee; Here and Now (2013)
Report from the Interior (2013)
4 3 2 1 (2017)

The Vietnam War (2017)

Vietnam-krigen verkar som ein krig USA aldri vert ferdig med. Det er laga mange filmar om krigen, det er skrive ei rekkje bøker. Krigen splitta USA, og var verkeleg med på å forma USA i nokre tiår. Det er ei historisk hending som fortener ein solid fjernsynsserie. Og denne serien er solid.

Eg såg versjonen NRK sende. Den har ti episodar, kvar på om lag ein time, slik at det er tid nok til å gå grunnleggande inn i alle sider av krigen. Det er likevel kortversjon; originalen er nesten dobbelt så lang.

Det er ein grundig og god historieleksjon. I tillegg til sjølve krigsåra (1955-75) fortel serien om tida før og tida etter. Ei rekkje personar på begge sider av konflikta er intervjua - både soldatar og pårørande. Det er ikkje gjort nye intervju med politikarane som var aktive då, men gamle fjernsynsopptak fortel om kva dei sa offentleg, og her er i tillegg mange lydopptak som fortel kva dei amerikanske presidentane sa bak lukka dører. Ingen av dei presidentane står fram i noko spesielt godt lys, og i alle fall ikkje Richard Nixon.

Vietnam-krigen var ein krig som kom heim i stovene til folk. Fjernsyn var vanleg overalt, og alle kanalar hadde reportarar i landet. Avisene hadde òg journalistar og fotografar i landet, sjølvsagt, og nokre av dei best kjende krigsfotografia er frå Vietnam-krigen. Som munkane som brende seg i hel, som politisjefen som avretta ein soldat på open gate, som den nakne jenta som skrikande spring vekk frå eit napalm-helvete. Alle desse er med her.

Guffen tilrår.

14. januar 2018

Zora Neale Hurston: Their Eyes Were Watching God (1937)

Janie Crawford kjem attende til den vesle byen i Florida ho vaks opp i. Ingen har høyrt frå ho på lenge. Barndomsveninna hennar går på besøk, spør korleis Janie har hatt det, og får fortalt heile livssoga hennar.

Janie har hatt eit innhaldsrikt liv. Bestemora gifta ho vekk til ein eldre kjenning. Janie stakk av derfrå, saman med den litt meir driftige Joe Starks. Som alle andre negrar i Florida såg han at dei var undertrykte, men han gjorde noko med det. Han samla dei spreidde husa til ein by, opna ein butikk der inntektene gjekk til negrar, og heva sjølvkjensla til alle i byen. Etter at han døydde gifta Janie seg med den langt lausare fuglen Tea Cake. Dei flakkar rundt omkring, han er ikkje spesielt trufast, og misser livet etter å ha vorte biten av ein rabies-hund. Og Janie returnerer til heimbyen.

Hurston tek opp mange tema i denne boka. Dei mest opplagde er korleis negrar vart handsama, og korleis kvinner vert handsama. Janie (og andre kvinner) er ressurssterke, men vert ofte fortalt at dei bør halda seg vekke frå stader der ting vert bestemt, og at dei heller kan ta seg av matlaginga. Janie er likevel sterkare enn mange av dei andre kvinnene, ho finn seg ikkje i at ho heile tida skal sitja i baksetet.

Boka er velskriven, med ei rekkje glimrande dialogar. Eg las ho ein gong midt i nitti-åra, og sjølv om ho ikkje fenga meg like mykje no, var det framleis ei fin oppleving.

Guffen tilrår.