22. oktober 2017

Odd W. Surén: Dødsmåter (2006)

Forteljaren i denne boka, Jørgen M. Tolo minner om andre Surén-karakterar. Han er ein litt bitter mann, som ser ut til å bu ein stad ved Hordalandskysten. Tolo er forfattar, men slit med å følgja opp den siste og suksessrike boka si. Han prøver å skriva ei bok om merkelege dødsfall, men får det ikkje heilt til.

Ein dag han sit ved skrivebordet får han auga på ein gut som klatrar i eit tre. Treet står like ved ei elv, og Tolo irriterer seg over at guten leikar så nær den farlege elva. Han irriterer seg eigentleg over mykje rart, og i hyppige tilbakeblikk fortel han om korleis han ikkje passar inn, om korleis naboar og andre er kritiske til han, og så bortetter.

Den einaste han kjem litt innpå er Reidun Foldnes. Ho er bibliotekar, og hintar om at ho har levd eit spanande liv med mange løyndomar. Det viser seg at det berre er tull - der han slit med skrivesperre og ikkje kjem vidare med forteljingane sine, trillar det fantastiske historier, den eine etter den andre, ut av henne.

Det er ei fin bok, slik bøkene til Surén oftast er. Han skildrar desse nesten patetiske mennene med både sympati og humor, og det er litt dumt at eg snart er tom for Surén-bøker å lesa.

Guffen tilrår.

Meir Surén på kulturguffebloggen
Fanger og opprørere (1985)
Tyranner og tjenere (1989)
Taushetens fortrolige (1993)
Ansikter og navn (1997)
Dråper i havet (1998)
Diskrete kulisser (2000)
Kometenes øyeblikk (2001)
Knuseverk (2003)
Adgangstegn (2007)
For hva det er verdt (2010)
Usynlig for verden (2015)

Anders Hovden: Per Sivle. Ei livssoge (1905)

Anders Hovden skreiv korte bøker om to som stod han nær, Ivar Aasen og Per Sivle. Ivar Aasen var ein farsfigur frå heimbygda, som støtta Hovden i studieåra, medan Hovden sjølv var ein farsfigur for Per Sivle. Sivle sleit med litt av kvart, og tok livet sitt i 1904, 47 år gamal. Boka kom ut året etter, og denne utgåva er frå 2000, der barnebarnet Karl-Anders Hovden har skrive eit etterord.

Det skin klart gjennom at Sivle var ein Hovden sette høgt. Nokon biografi over Sivle er det likevel ikkje, Hovden fortel om episodar og hendingar, og som i Aasen-boka er det fare for at alt ikkje er heilt rett. Så er det òg slik at Hovden har ein altfor patosfylt skrivestil, i alle fall i dei to nemnde bøkene, slik at det vert for lite av det som er interessant og for mykje av alt det andre. I 1905 var dette ei velkomen bok, men i dag, etter dei to fine Sivle-bøkene til Bjarte Birkeland og Alfred Fidjestøl, er dette nærmast for ein parentes å rekna.

Etterordet utdjupar mykje av det Anders Hovden skriv om. Karl-Anders Hovden har hatt tilgang til det som er skrive om Sivle gjennom heile 1900-talet, og har like mykje å by på som bestefaren. Likevel er dette ei bok som er fort lesen og fort gløymt.

Guffen er lunken.

21. oktober 2017

Jon Hustad: 14 menn og 1 kvinne (2004)

Jon Hustad er i dag journalist i Dag og Tid, og er ein av grunnane til at eg bruker mindre tid på den avisa i dag enn for nokre år sidan. Han framstår ofte som meir kunnskapsrik og forståande enn han er, og det kjem rett som det er lesarbrev som fortel kvar han har tenkt eller rekna feil.

I denne boka bryner han seg på personar som stort sett er frå generasjonen før han. Her er journalistar, politikarar, akademikarar - dei fleste av dei frå Noreg. Dei fleste portrettintervjua har stått på trykk i anten Morgenbladet eller Klassekampen. 

I ei bok som dette vil alltid noko vera bra, medan noko anna er mindre bra. Dei beste intervjua er dei der Hustad greier å koma litt innpå den han snakkar med, der han bruker skriveevna si til å skapa eit nærvær. Andre samtalar vert meir intervju enn portrettintervju, og nokre av personane han skriv om er heller ikkje interessante nok.

Intervjua med dei to Lønning-brørne er av dei betre. Eg hadde òg glede av å lesa intervjuet med Atle Kittang, og nokre andre.

Guffen er lunken.

18. oktober 2017

Snøkvit (Det Norske Teatret, Oslo, 14.10.20)

Helgetur til Oslo; eg og Halldis gjekk i teater. Det Norske Teatret har fått Maria Tryti Vennerød og Julian Skar til å dikta ein ny versjon av Snøkvit. Det var ein versjon som fenga både liten og stor.

Mange element frå eventyret er med, men mykje er nytt. Noko av det nye gjer eventyret langt meir aktuelt; det handla mellom anna om korleis nokre er altfor opptekne av korleis dei ser ut, det handla om korleis foreldre bestemmer for mykje over ungane sine, og det handla òg litt om å behandla andre med respekt.

I denne versjonen vil Snøkvit heller vera med ein fattig og ruskete gartnarson enn å liggja som ein pyntegjenstand inne. Ho trivst betre saman med dei sju dvergane enn saman med dei sju hofflakeiane til dronninga. Ho støttar planen deira om å sprengja slottet, og sjølv om dronninga bruker heksetriks greier dei å fella ho. Og så viser det seg at ho ikkje er ei skikkeleg dronning, ho er berre ei vanleg kvinne frå skogen.

Guffen tilrår.

Meir Det Norske Teatret på kulturguffebloggen
Olav Dalgard: Lars Tvinde (1966)
Arthur Klæbo: Edvard Drabløs (1967)
Ivar Eskeland: Du store alpakka. Soga om Gisle Straume (1987)
Innsirkling (9.2.11)
Bikubesong (Det Norske Teatret, Oslo, 23.4.2013)
Alfred Fidjestøl: Trass alt. Det Norske Teatret 1913-2013 (2013)
Haugtussa (Voss kulturhus, 8.5.2015)
Kan nokon gripe inn (Det Norske Teatret, Oslo, 28.1.17)

15. oktober 2017

Andrew Czezowski og Susan Carrington: The Roxy. Our Story (2017)

The Roxy var den fyrste klubben i London som var punk. Dei som dreiv klubben var punk, det var der punkarane samlast, og det var (stort sett) punkekonsertar der. Klubben hadde ikkje noko langt liv, Czezowski og Carrington dreiv klubben frå midt i desember 1976 til slutten av april 1977. I forteljinga om punk snakkar ein gjerne om dei hundre kveldane på Roxy; i realiteten var altså klubben open noko lenger.

Den offisielle opninga var 1. januar, då The Clash spelte der. Dei neste månadene spelte alt som var av britiske punkeband der, og òg nokre amerikanske. Unntaket var Sex Pistols. Klubben var liten, med plass til 100 personar, men dei tok sjeldan omsyn til dette, og på det meste skal rundt 400 personar ha vore på konsert der. Roxy fekk ord på seg for å stå for noko nytt, og det var ikkje uvanleg at gamle rockegudane dukka opp for å sjå kva dette nye var for noko.

Boka er bygd opp som spoken history, og det fungerer godt. Dei to eigarane snakkar mest, og supplerer med dagboksnotat. Ei rekkje av dei andre som var innom kjem òg til orde, og me får eit godt inntrykk av korleis det var der. Mykje musikk, mykje drikk og dop, og mykje vald. Og lite kontroll og kunnskap om korleis ein driv business. Caezowski og Carrington hadde ein medeigar som gradvis tok kontroll, og dei trekte seg ut etter at han hyra inn band dei ikkje likte.

Guffen tilrår.

12. oktober 2017

Johannes Gjerdåker: Glimesteinar frå islandsk visetradisjon (2017)

Då denne boka kom ut for litt sidan kom det unison ros frå avisene som melde ho. Det er gledeleg å sjå at den rosen er vel fortent.

Johannes Gjerdåker har omsett dikt frå fleire språk. Best kjend er omsetjingane av Burns (frå engelsk) og Horats (frå gresk). Han budde nokre månader på Island for seksti år sidan, og interessa for islandsk kultur og språk har halde seg ved like. I eit etterord fortel Bergsveinn Birgisson om då han vitja Gjerdåker på Voss, og der Gjerdåker tok til orde for å ta opp den nære kontakten mellom Island og Noreg.

Dikta i denne boka er dikta i verseforma ferskeytla, ei gamal islandsk verseform. Det er eit stort spenn i innhald, og det kan godt hanga saman med at dikta er skrivne av ei rekkje diktarar. Dikta er grupperte etter tema, og det er, slik Birgisson peikar på, litt risikabelt å gjera det på den måten: Det kan føra til at lesaren automatisk les diktet som om det handlar om temaet det er gruppert under, medan det godt kan handla om noko heilt anna.

Det er stort sett fabelaktige dikt. Innanfor dei strenge ferskeytla-rammene får diktarane sagt mykje, både om små og store ting. Attdiktinga til Gjerdåker er imponerande, der han verkeleg gjer seg nytte av det rike ordforrådet sitt. Ei fin, fin bok.

Guffen tilrår.

Meir Gjerdåker på kulturguffebloggen
Henrik Krohn: Ei liti ferd fraa Sogndal til Fjerland (1868)
Vidare enn Voss. Johannes Gjerdåker 75 år (Voss, 15.9.11)
Johannes Gjerdåker-kveld (Voss, 24.1.14)

11. oktober 2017

A Beautiful Mind (2001)

John Nash er sylskarp. Målet hans på universitetet er å koma opp med ein teori som er så solid at alle andre matematikarar vil sjå opp til han. Mot slutten av livet får han ein nobelpris, men før han kjem så langt har han vore gjennom litt av kvart.

Eit stykke ut i filmen vert Nash kontakta av ein som arbeider for styresmaktene, og som treng hjelp til å knekka nokre russiske kodar. Nash vert beden om å sjå etter spor i eit utval amerikanske vekeblad, og det han finn legg han i ei halvgodt gøymt postkasse. Akkurat her verka det som om filmen vart heilt absurd, heilt til det vart klart at mykje av det Nash opplevde berre skjedde i sinnet hans. Han vert innlagt, og greier etter kvart å leva med desse indre demonane.

Filmen fekk Oscar for beste film. Det er det mange skrale filmar som har fått, og denne filmen var heller ikkje mykje å skryta av. Han skal ha pluss for å skjula sjukdomen til Nash lenge; det tok litt tid før eg skjønte at dette berre var innbilt. Men etter at den katten er ute av sekken vart det altså ein film me har sett variantar av før: Ein person får stor suksess, trass i store sjukdomsproblem.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

8. oktober 2017

The Heroes of Telemark (1965)

Denne historia er velkjend. Eg har dei siste åra både sett ein fjernsynsserie og ein norsk film om tungtvassaksjonen, og kjende jo litt til det heile frå før òg. Under ryddinga på gamleskulen sin tok Marit med seg nokre DVD-ar, mellom anna denne, som er den engelske versjonen.

Også dette er based on a true story, men her tek dei seg langt større fridomar med kva som eigentleg skjedde. Sabotørane har oppdikta namn. Det vert dikta opp ein romanse, der storsjarmøren som er ein av dei to sentrale sabotørane møter eks-kona igjen. Den same sabotøren vert med på turen med ferja Hydro, for å redda nokre ungar som var ombord. Flyet og seglflyet som var fulle av engelske soldatar, og som skulle landa på Hardangervidda, styrta berre nokre meter frå landingstripa sabotørane hadde laga. Og så bortetter.

Mykje av filmen verkar som venstrehandsarbeid. Skodespelet er ujamt, replikkane kan vera dårlege. Dei kjem seg til England ved å kapra ein passasjerbåt som er på veg frå Oslo til Kristiansand, og etter at kapteinen vert overmanna og gjev ordre om å setja kursen mot sør-sørvest, svingar båten til høgre. Det kan godt henda at det var ein slik film det britiske publikummet ville ha midt i sekstiåra, men dette var ikkje mykje å skryta av.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Relatert på kulturguffebloggen
Knut Haukelid: Det demrer en dag (1947)
Kampen om tungtvannet (film, 1948)
Per Roger Lauritzen: Claus Heiberg. Veiviser i krig og fred (1999)
Gunnar Myklebust: Tungtvannssabotøren (2011)
Kampen om tungtvannet (fjernsynsserie, 2015)

7. oktober 2017

Jørgen Norheim: Mars (1998)

Jørgen Norheim har gitt ut fem romarar; dette er den andre i rekkja. Nokre trekk dukkar opp i fleire av desse romanane. Det er mange referansar til verkelege historiske hendingar, og me kan godt møta verkelege historiske personar. Det er ofte folk som er attende på livet sitt. Arkivdokument kan spela ei viktig rolle. Den mystiske vaktmeisteren i Hansteens gate dukkar som regel opp. Og bøkene er alle skrivne i eit godt og klart språk.

Slik er det òg i Mars, men likevel fungerer det dårleg her. Handlinga er lagt til 2072, der det vert funne eit manuskript som fortel om mange hendingar frå 1900-talet. Forteljaren møtte mange store og mange små. Han skriv manuset sitt i ei hytte i Valdres, der han dels tenkjer tilbake, og der han dels har samtalar med ein lokal prest. Det heile sprikar altfor mykje, og det er tidvis vanskeleg eller uråd å sjå kvar kapitlet er på veg. Det går an å kalla boka eit kvileskjer i bibliografien til Norheim, men boka er knapt nok det.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Norheim på kulturguffebloggen
Liten svein i bærskog ut (1994)
Ingen er så trygg i fare (2002)
Adjutanten (2008)
Aldri redd for mørkets makt (2016)

28. september 2017

Motorpsycho (Landmark, Bergen, 26. og 27.9.2017)

Dette vart omtrent som i gamle dagar, med to Motorpsycho-konsertar på to dagar. Dei siste gongene dei har spelt i Bergen har dei spelt på USF, men denne gongen var det Landmark, truleg av di det er BIFF-festival på USF. Landmark er eit langt dårlegare lokale - utan scene, mykje mindre, og med meir ujamn lyd. Onsdagskonserten vart raskt utselt, og eg kjøpte like godt billett til ekstrakonserten dagen før òg. Det kjendest både rett og feil - det var stas med to konsertar, men samstundes er det jo då ein eller annan som ikkje fekk sett dei i Bergen i det heile.

Konsertane var ujamne. Konserten tysdag var bra, og hovudvekta låg (ikkje uventa) på songar frå den siste plata. Det var den fyrste med Tomas Järmyr bak trommene, og det er ei hardare plate enn forgjengaren. Det er ei finfin plate, som veks og veks, men i eit lite lokale som Landmark vart det for tungt og hardt, der det av og til var uråd å skilja dei ulike instrumenta frå kvarandre. Høgdepunkta vart når dei roa det heile litt ned, som i gode gamle "Watersound".

Sjølv om det var litt opp og ned var eg godt nøgd med den fyrste kvelden, men den andre konserten vart noko heilt anna. Setlista var endra mykje. Frå den siste plata spelte dei dei same songane som kvelden før, pluss ein litt haltande versjon av "Pacific Sonata". Av tidlegare songar var det berre ein felles for dei to kveldane, den relativt nye "Lacuna/Sunrise". I staden trilla dei fram godbit etter godbit. Opningssongen, "Year Zero" var aldeles perfekt - eg har skrive tidlegare at det er den heilt rette songen å opna med, der dei frå nokre rolege opningstonar glir inn i det reine infernoet, og her sat alt akkurat slik det skulle. Utover i settet sprudla det jamnt, det var tydeleg at dei på scena koste seg.

Her køddar eg ikkje: Omtrent midtvegs tenkte eg at dei kjem til å spela "Un Chien d'Espace" og "Vortex Surfer" til slutt. Det gjorde dei òg, med den siste som ekstranummer, og begge versjonane var fabelaktige. "Chien" vert berre betre og betre, og det lange midtpartiet, der dei byggjer opp ein utruleg lydvegg, var så til dei grader midt i blinken. "Surfer" er ein meir fastlagt song, men det er ein song med store kontrastar, og med nokre uvanleg fengande parti. Det var ikkje berre eg som hadde klump i halsen, og på veg ut var fleire reint euforiske.

Det var altså fyrste konserten eg såg med Järmyr, og han gjorde eit godt inntrykk. Han er ikkje Kapstad, men det er det jo ingen som er, og det ville jo òg vore rart å prøvd å erstatta like for like. For dei to andre i bandet må det jo vera meir spanande å finna noko heilt nytt å leika med. Plusspoeng òg for filmane som vart viste på bakveggen - der eg stod såg eg ikkje så mykje til musikarane, og då var det jo greitt med gode filmar i staden.

Guffen tilrår.

Meir Motorpsycho på kulturguffebloggen
USF, Bergen, 17.10.2009
Vossajazz, Voss, 26.3.2010

Øyafestivalen, Oslo, 14.8.2010
Byscenen, Trondheim, 18.3.2011

Johan Harstad: Motorpsycho. Blissard (2012)
Bergen Kjøtt, Bergen, 24.3.2012
Den norske Opera, Oslo, 11.11.2012
Røkeriet, Bergen, 13.4.2013

Ekstremsportveko, Voss, 27.6.2013
Røkeriet, Bergen, 27.3.2014
Slottsfjell, Tønsberg, 18.7.2015
Marius Lien (red.): Supersonic Scientists (2015)
Den store Motorpsychodagen, Trondheim 12.12.15
Røkeriet, Bergen, 9.4.16
Begynnelser, Trøndelag teater, 7.9.16

27. september 2017

Arnfinn Kolerud: Den som ikkje har gøymt seg no (2004)

Medan me ventar på det siste bandet i Vassbygdi-trilogien: Dette er ein godt og vel ti år gamal roman av Kolerud. Boka vert presentert som ei ungdomsbok. Det er nok eit rett omgrep, men samstundes er det jo slik at gode ungdomsbøker greitt kan lesast og likast av vaksne.

Slik er det absolutt med denne boka. Det er ei bok med mykje å le av. Kanskje me vaksne ler meir enn dei noko yngre, men det var i alle fall ei langt større oppleving enn eg hadde rekna med.

Hovudpersonen i boka er Odd, ein relativt forsiktig og sjenert fjortenåring. Bestevenen hans, Per Tore, har isolert seg på rommet sitt, etter at han har fått det for seg at han fører ulukke med seg. Odd prøver å finna ut av om dette stemmer. Det gjer det sjølvsagt ikkje, og Per Tore opnar seg opp mot slutten av boka. På vegen dit har me vore innom mange lystige og nokre svært lystige situasjonar. Kolerud skriv fram komiske situasjonar, men har òg god kontroll over språket. Og samtidig fortel boka klokt om korleis det er å vera i overgangen mellom born og vaksen, der du kan irritera deg stort over småsysken, men der du òg ikkje anar nokon ting om korleis du skal oppføra deg med vaksne.

Guffen tilrår.

Meir Kolerud på kulturguffebloggen
Zommarferien (2007)
Når ein først skal skyte nokon (2010)
Kom ikkje inn i mitt hus (2012)

20. september 2017

Camilla Juell Eide og Erling Moss: "... aldri mer slippes løs" (1999)

Fredrik Fasting Torgersen vart i 1958 dømd for å ha drepe ei 16 år gamal jente i Skippergata i Oslo. Han sat i fengsel til 1974. Alt utover i 1960-åra tok fleire opp det dei meinte var feil i rettssaka. Torgersen prøvde fleire gonger å få teke saka si opp att, men kravet vart avvist kvar gong.

Det er aldeles uforståeleg for alle som les denne boka. Eg er fullt klar over at det i andre bøker vert hevda at Torgersen var mordaren, og er fullt klar over at det er mange andre som er usamde i argumenta som vert lagt fram her, men likevel: Dette må vera eit justismord, og det er vondt å tenkja på at Torgersen ikkje fekk saka si opp att medan han levde.

Han vart pågripen (mistenkt for sykkeltjuveri) før liket vart funne. Likevel samsvara forklaringa hans heilt med andre vitneforklaringar om kva han hadde gjort i timane rett før, altså utan at han kunne ha avtala noko med dei andre vitna. Han skulle ha valt ut den rette av to nøklar frå kåpa til den drepte jenta, for å koma seg inn att ei stund etter at han hadde drepe henne. Han skulle ha funne ei godt gøymt kjellarluke i eit hus han ikkje var kjend i. Han skulle ha samla saman brennbart materiale i den mørke kjellaren, som han lyste opp med åtte fyrstikker - alle desse låg på same stad, ved sida av bålet han kom tilbake for å tenna på. Ein annan mann hadde fulgt etter jenta heim, kanskje den same mannen som stod saman med ho i gangen i huset ho budde i, men ingen av dei som såg desse mennene gjekk god for at det var Torgersen. Han hadde nokre heilt vanlege grannåler i ei dresslomme, men av sakkyndige vart desse barnålene presenterte som ekstremt sjeldne, og at dei matcha eit daudt juletre i kjellaren. Han sa at han hadde kjøpt dressen frå ein som hadde vore på flukt frå politiet og som hadde overnatta ute i skogen - politiet kalla aldri denne mannen inn til avhøyr. Det var bitemerke i brystet til den drepne jenta - to sakkyndige meinte at merka matcha tennene til Torgersen, men dei var usamde om kva tenner som hadde sett dei ulike merka.

Og så bortetter. Det er ein trist historie, som vert godt fortalt. Denne boka flyt langt betre enn boka Moss skreiv om Per Liland, og det er ei bok det absolutt er verdt å lesa.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
Michael Grundt Spang: Torgersen-saken (1973)
Erling Moss: Saken Per Liland (1997)
Litteratursymposiet i Odda, 2011

17. september 2017

Boys n the Hood (1991)

I bydelen South Central i Los Angeles bur det stort sett negrar. Det er ikkje ein trygg bydel. I denne filmen vert folk stadig skotne, sirenene frå politibilar er overalt, og kvar kveld sirklar helikopter med lyskastarar over alle.

I denne bydelen veks tre gutar opp. Den ambisiøse og skuleflinke Tre, den talentfulle football-spelaren Ricky, og bror hans, gjengmedlemmet Doughboy. Dei to fyrste drøymer om å koma seg vekk; Doughboy ser ut til å akseptert at han kjem til å vera der resten av livet.

Det livet vert ikkje så veldig langt, og det vert heller ikkje livet til Ricky. Medlemmar frå ein annan gjeng kjem over Ricky og Tre, og opnar eld mot dei. Ricky vert drepen. Tre vert med Doughboy når han køyrer rundt for å ta hemn, men forlet bilen før dei finn dei dei reknar med at har drepe Ricky.

Det er ein uventa fengande film. Det vert rett nok litt for enkelt av og til, som når far til Tre held eit foredrag for nokre andre, og der poenget er så altfor tydeleg: Altfor mange negrar vert drepne i denne bydelen, og det er negrane sjølv som drep kvarandre. Det er dette styresmaktene vil, men me burde heller slå oss saman og kjempa mot dei.

Guffen tilrår.

14. september 2017

Sigmund Skard: Karen Grude Koht (1987)

Karen Grude Koht (1871-1960) var gift med Halvdan Koht; Sigmund Skard var svigerson deira. Han skreiv nokre år tidlegare ein omfangsrik biografi om svigerfaren, og denne gongen skriv han altså om svigermora. Denne boka er langt frå like omfangsrik, og han slit òg med å avgrensa seg til ho han skriv om. Halvdan Koht er langt meir synleg her enn Karen Grude Koht var i biografien om han.

Det er sjølvsagt vanskeleg å unngå akkurat det, men likevel: Det skapar eit inntrykk av at Karen Grude Koht ikkje var viktig nok til å få sin eigen biografi. Og det inntrykket er feil. Ho var ei viktig kvinne, på fleire område. Ho var den fyrste bondejenta frå Jæren som vart student. Ho var engasjert i kvinnerørsla, og kjempa for likestilling. Ho var tidleg ute med å gje ut bøker om barnepsykologi. Samstundes verkar det som om det var opplagt for ho at dei to i heimen skulle ha eit tradisjonelt kjønnsrollemønster, der det var mora som hadde ansvar for barn og mat og alt slikt, medan faren var ute og tente pengar.

Når ein nær familiemedlem skriv ein biografi, kjem sjølvsagt dei vanlege innvendingane: Har biografen nok avstand til den biograferte? Bruker han kjeldene nøkternt nok? Det er det sjølvsagt uråd å svara på, men det er ikkje noko glansbilete Skard teiknar. Ekteskapet mellom Grude Koht og mannen hangla i fleire år, kanskje fleire tiår, og Skard fortel om fleire kvinner som stod Halvdan Koht nær i denne perioden. Det skal ha vore reint platoniske forhold, men det var likevel forhold som sette spor.

Guffen er lunken.

13. september 2017

Kieron Tyler: Smashing it Up (2017)

The Damned var tidleg ute. Dei gav ut den fyrste britiske punk-singelen, den fyrste britiske punk-LP-en, og hadde nokre svært fengande songar. Vokalisten Dave Vanian var ulik alle andre, og var goth mange år før folk kalla det goth. Dei var med på den vidgjetne Anarchy-turneen i 1976, og det var omtrent då det skar seg mellom dei og dei to andre store punkbanda i 1976, Sex Pistols og The Clash.

For Kieron Tyler er det eit kvalitetsstempel av The Damned kom på kant med dei to andre. Han meiner at det viser at dei var sjølvstendige, og at dei meir enn andre gav ein komplett god ein i kva andre meinte om dei. Det er ikkje eit heilt overtydande argument, men det er likevel eit faktum at dei stod på utsida. Dei vart oppløyst i 1978, men kom saman igjen seinare på året, med ny bassist. Der kom mange ny bassistar etter kvart, men dei tre andre var stabile til midt i åtti-åra. Bandet vart meir og meir poppete.

Boka går heldigvis rett på sak: Tyler bruker minimalt med plass på å presentera barndom og oppvekst. Dei fyrste åra av historia til bandet er underhaldande, men boka misser piffen utover i 1980-åra, slik òg bandet gjorde. Det er ei grundig bok, der alle LP-ane får detaljert omtale, men det vert litt for mange detaljar og slikt for ein som meg, som berre kjenner delar av det dei har gitt ut.

Guffen er lunken.

10. september 2017

Ragnar Hovland: Halve sanninga (1997)

Boka har undertittelen "tre versjonar", og i dei tre delane av boka fortel ein mann, ei kvinne og ein hund om nokolunde same hendingar. Mannen og kvinna møter kvarandre på ei strand. Dei innleier eit forhold, han vert forelska i henne, men brått forsvinn ho. Han leitar etter henne, men greier ikkje å spora ho opp. Versjonen hennar er meir omfattande - ho fortel om korleis ho har hatt ein kriminell ektemann. Det fortalde ho òg mannen ho møtte på stranda, men ho fortalde ikkje at ho hadde tysta på mannen, og at han var på leit etter henne. Grunnen til at ho flykta no var at han var på sporet av henne. Den siste versjonen, altså versjonen til hunden, er mest prega av at han ikkje skjønar det same som menneska skjønar.

Slik det går fram av tittelen på boka, veit me aldri heilt kva andre tenkjer og meiner. Dei to personane har ulike oppfatningar av kva som skjer, og slik er det normalt. Dette poenget vert òg understreka av at boka er forma som ein trekant; halvparten av ei vanleg bok er altså skore vekk. Slik sett er det ein god idé, og boka er òg grei nok. Det er ikkje ein altfor omfattande tekst, men det er ein god Hovland-tekst, med passe mengder humor og gode formuleringar.

Guffen tilrår.

Meir Hovland på kulturguffebloggen
Alltid fleire dagar (1979)
Sjølvmord i skilpaddekafeen (1989)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Langs kvar ein veg (1992)
Ei vinterreise (2001)
Norske gleder (2002)
Dr. Munks popleksikon (2008)
Kunsten å komme heim (2011)
Stille natt (2011)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Hadde eg berre ei elv så lang skulle føtene fly (2011)
Ragnar Hovland - 60 år i svevet (Bergen, 22.3.12)
Folgerø/Tokvam: Ler dei no, så har eg vunne. Eit møte med Ragnar Hovland (2012)
Frå Ragnar til alle (2013)

9. september 2017

Jeffrey Burton Russell: Inventing the Flat Earth (1991)

Christopher Columbus var ein modig mann. Han hadde sjølv kome fram til at jorda var rund, og at ein såleis kunne finna India dersom ein segla over havet mot vest. Det gjekk bra, som me veit, han kom til eit kontinent han skal ha trudd at var det asiatiske, osb.

Omtrent slik vart me fortalt om Columbus på skulen for mange år sidan. Denne boka dokumenterer på svært grundig vis det eg har lese andre stader: At jorda var rund var almennkunnskap då Columbus var på topp. Og det hadde vore almennkunnskap i mange hundre år. Columbus var ein modig mann, men ikkje av di alle andre trudde at jorda var flat: Dei som hadde rekna på storleiken til jordkloden hadde fått eit svar som var svært nær det korrekte, og dei fleste meinte difor at det var uråd å segla heilt til Asia viss ein segla vestover. Ein ville gå tom for mat og drikke lenge før ein kom fram. Då Columbus søkte om støtte til turen manipulerte han dei kjende tala, slik at det faktisk såg ut som om det kunne la seg gjera. Det kunne det ikkje, men heldigvis for Columbus dukka det opp eit ukjent kontinent.

Russell viser altså korleis den runde jordkloden var godt kjend. Han viser òg kvifor noko anna vart hevda på 1800- og 1900-talet. Frå 1820-åra vart det frå fleire hald, fyrst og fremst religiøse, hevda at jorda var flat, og at det for Columbus òg var slik. Dei kunne ikkje snakka seg vekk frå at det i antikken var kjent at jordkloden var rund, men meinte at denne kunnskapen hadde gått tapt. Det utrulege er at dette synet festa seg.

Russel skriv ikkje akkurat sprudlande, men han går sakleg og grundig til verks. Og det er sjølvsagt fint med bøker som gjev oss ny kunnskap.

Guffen tilrår.

4. september 2017

Robert Forster: Grant and I (2016)

Det australske bandet The Go-Betweens var, slik eg skriv kvar gong eg skriv om dei, eit altfor undervurdert band. Dei gav ut seks LP-ar i åtti-åra, tok ein pause på ti år, og gav ut tre til etter årtusenskiftet. Den siste plata deira, Oceans Apart frå 2005, er heilt på høgd med det beste dei gjorde tjue år tidlegare, og ein av songane derfrå, "Finding You", kan godt vera på topp tre av enkeltsongar. To av medlemmane, Robert Forster og Grant McLennan, var med heile tida, og det er forholdet mellom desse to denne boka handlar om.

Dei møter kvarandre i tjueårsalderen, i Brisbane. Forster har spelt litt gitar; McLennan har aldri spelt noko instrument. Dei lagar likevel eit band saman, og det viser seg at begge kan skriva songar, begge kan skriva tekstar, begge kan syngja, og begge vert etter kvart habile gitaristar. Dei vert svært nært knytt til kvarandre, sjølv om dei er ulike: Forster er langt meir sosial og open om seg sjølv; McLennan er reservert. Dei ler, dei deler erfaringar, dei snakkar om bøker og filmar, men Forster kjem likevel ikkje inn til den inste grinda til McLennan.

Det er kanskje det mest overraskande med denne boka. Det handlar mykje om korleis dei to arbeidde og treivst saman, også i åra Go-Betweens var oppløyst, men det handlar uventa lite om McLennan. Me kjem ikkje heilt innpå han. Og det er heilt greitt, det var truleg slik han ville hatt det sjølv. Boka er uansett finfin, og er tidvis ei fabelaktig skildring av venskap, og av gleda ved å skapa noko saman. Dei konkurrerer om å skriva dei beste songane, men konkurransen stikk ikkje djupare enn at dei kan gle seg over gode songar frå den andre. Forster skriv til dømes glimrande om den fabelaktige "Cattle and Cane", ein av dei tidlegaste godbitane frå McLennan. Og eg fekk ein stor klump i halsen då Forster skriv om då McLennan døydde av eit massivt hjarteslag, 48 år gamal.

Guffen tilrår.

Meir Go-Betweens på kulturguffebloggen
Liberty Belle and the Black Diamond Express (1986)
David Nichols: The Go-Betweens (2003)
The Go-Betweens. That Striped Sunlight Sound (2006)
Klaus Walter: The Go-Betweens, The Songs of Robert Forster and Grant McLennan (2008)
Robert Forster: The 10 Rules of Rock And Roll (2011)

3. september 2017

Tony Adams: Sober (2017)

Tony Adams spelte for Arsenal i nitten sesongar. Han var kaptein i dei fleste av desse, og vann ei rekkje trofé. Han spelte i ei tid då spelarane slettes ikkje tenkte mykje på kosthald. I Arsenal, som i dei fleste andre laga i England, var det ein solid drikkekultur. Nokre takla dette fint; Adams gjorde det ikkje. I 1996 stod han fram som alkoholikar. Tida fram mot den meldinga skreiv han om i Addicted, som kom i 1998. Det var ei lesverdig bok. Denne boka handlar om tida etter, og er langt frå like pirrande.

Han held seg edru gjennom heile boka. Det er han med rette stolt av, men det er ikkje altfor spanande å lesa om at han går på møte i AA. Kanskje det er haldningar derfrå som gjer at han skriv mykje om ting han slit med, som angst, flyskrekk, sengevæting og liknande, men det er heller ikkje altfor spanande å lesa om. Han skriv sjølvsagt om korleis han prøver å få seg gode jobbar som trenar eller manager. Dette er dei kapitla som er mest lesverdige, men dei engasjerer ikkje altfor mykje. Spesielt tida i Azerbadzjan og Kina er lite interessante. Og det siste gjennomgåande temaet i boka, familie og slekt, er jo mest interessant for dei det står om. Så det var ikkje så mykje å skryta av, dette.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir fotball på kulturguffebloggen
Odd Iversen og Odd Vanebo: Fotball er mitt liv (1975)
Andreas Hompland: Sogndal e laget (1982)
Jon Haaland: Tommy (1982)

Ola Chr. Nissen: Mini (1992)
David Peace: The Damned United (2006)
Zlatan Ibrahimovic og David Lagercrantz: Jeg er Zlatan (2011)
Simon Kuper: The Football Men (2011)

Rob Smyth og Georgian Turner: Jumpers for Goalposts (2011)
Rob Smyth, Leif Eriksen, Mike Gibbons: Danish Dynamite (2014)
Rob Smyth og Scott Murray: And Gazza Misses the Final (2014)
Martin Fletcher: 56. The Story of the Bradford Fire (2015)

Og litt Arsenal på kulturguffebloggen
The Gooner (1987-)
Fynn og Whitcher: Arsènal (2009)
Peter Storey: True Storey (2010)
Andrew Mangan (red.): So Paddy Got Up (2011)
Philippe Auclair: Thierry Henry. Lonely at the Top (2012)
Dennis Bergkamp: Stillness and Speed (2013)
Patrick Barclay: The Life and Times of Herbert Chapman (2014)
Mangan og Allen: Together (2014)
Fynn og Whitcher: Arsène and Arsenal (2014)
Amy Lawrence: Invincible (2014)

30. august 2017

Per Roger Lauritzen: Claus Helberg. Veiviser i krig og fred (1999)

Claus Helberg (1909-2003) sette spor etter seg. Under Vemork-aksjonen i 1943 var han på heimebane - han vaks opp på Rjukan, slik at lokalkunnskapen hans kom heile gruppa til gode. Han var alt då ein røynd fjellmann, og det prega resten av livet hans. Han var tilsett i DNT frå 1938 og ut yrkeslivet, og var truleg den som kjende rutenettet deira best. Han gav ut fleire bøker, mellom anna to utgåver av Til fots, og han skreiv ei rekkje artiklar i årbøkene til DNT.

Det kunne vore spanande å lesa ein god biografi om Helberg ein gong. Ein biografi som stilte kritiske spørsmål, og som kom langt meir inn under huda på Helberg enn denne biografien gjer. Denne boka fortel ikkje så veldig mykje nytt om Helberg. Aksjonane under krigen får mykje plass, og at han var ein ivrig fjellvandrar visste me òg frå før. Lauritzen bruker ni sider på å fortelja om turane Helberg har hatt saman med den norske og/eller den danske dronninga, og det er jo ei heilt absurd prioritering. Innimellom kjem det tekstar om DNT, om DNT under krigen, om nokre av hyttene deira, osb, og det verkar òg som ei rar prioritering. Boka vert ei blanding av mykje rart - ei hylling av Helberg (som har samarbeidd med Lauritzen, om enn noko motvillig), ei hylling av hyttene til DNT, og litt historie om DNT.

Guffen er lunken.

Relatert på kulturguffebloggen
Knut Haukelid: Det demrer en dag (1947)
Kampen om tungtvannet (film, 1948)
The Heroes of Telemark (1965)
Gunnar Myklebust: Tungtvannssabotøren (2011)
Kampen om tungtvannet (fjernsynsserie, 2015)

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)
Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)

28. august 2017

Richard Ford: Between Them (2017)

Noko av det som gjer denne boka så bra er at Ford ikkje har alle svara. Det er ei bok om foreldra hans. Dei to er hovudpersonen i kvar sin bolk av boka, og dei er begge den sentrale bipersonen i den andre. Saman med Ford sjølv, sjølvsagt - det er han som fortel, og at han vart fødd endra livet til dei to.

Begge foreldra vaks opp på landsbygda i dei amerikanske sørstatane. Faren, Parker Ford, vart etter kvart ein seljar, som heile tida var på farten. Etter at han gifta seg med Edna Akin vart ho med på turane. Det var jobb, men det var òg ein leik. Dei var gifte i 16 år før dei fekk Richard, og han vart det einaste bornet deira. Då slutta mora å vera med på all reisinga, og faren vart i staden vekependlar. Faren døyr rundt 1960; mora levde til 1981. Bolken som handlar om ho vart skrive kort tid etter at ho døydde; bolken om faren er nyskriven.

Boka er altså full av spørsmål. Ford vedgår at han ikkje veit alt, og at han heller aldri vil finna ut av det. Han var seksten år då faren døydde, og er ikkje åleine om å ein dag skjøna at det er for seint å få svar på det ein gjerne vil vita. Ford skriv klokt og godt om dei to liva, om to liv der det ikkje var mykje dramatikk, men der han likevel får godt fram at dei var gode foreldre for han. Det er kanskje ei av drivkreftene for Ford - han er einebarn, og har ikkje ungar sjølv, slik at dette er ein måte å sikra at foreldra vert hugsa.

Delen om mora er den varmaste. Ford verkar tettare knytt til ho, men det spelar òg inn at ho levde lengre, og at han kjende eit ansvar for å ta seg av ho.

Guffen tilrår.

Meir Richard Ford på kulturguffebloggen
Wildlife (1990)
Let Me Be Frank With You (2014)

27. august 2017

Helga Flatland: En moderne familie (2017)

Familien i denne romanen vert broten opp, og grunnen er ein litt annan enn den me har lese om før. Eit ektepar på sytti år inviterer dei tre ungane med familiar til Syden, og medan dei er der kjem det fram at dei skal gå frå kvarandre. Dei tre ungane reagerer på ulikt vis, kanskje mest av di ingen av dei var førebudde på det.

Dei tre ungane vekslar på å ha forteljarstemma. Dei to eldste, Liv og Ellen, fortel det meste av boka, medan Håkon fortel det siste kapitlet. Det er ein god vri, i alle fall når boka vert skriven i fyrsteperson: Då kjem det greitt fram kor dårleg dei kommuniserer med kvarandre. Dei same samtalane og hendingane vert refererte frå to ulike synsvinklar, med til dels ulikt meiningsinnhald. Alle dei tre ungane ser ut til å tru at dei to andre har nærare kontakt, både med kvarandre og med foreldra.

Dei tre er i heilt ulike forhold. Liv er gift med Olaf, som ho har to ungar med. Ellen er sambuar med Simen, og dei har lenge prøvd å få born. Håkon trur ikkje på monogamiet, men kjem i ei knipe då han vert vilt forelska i ei kvinne som meiner det same. Det handlar altså mykje om ulike samlivsformer, og om korleis familien er noko av det som gjer livet stabilt.

Flatland skriv som vanleg godt, og ho skriv også denne gongen om eit viktig tema. Likevel var eg ikkje like imponert over denne boka som av dei andre bøkene hennar. Kanskje det heile vart for tydeleg, kanskje det skuldast noko anna, men det manglar noko her. Kanskje noko mystikk, kanskje ei overrasking eller to.

Guffen er lunken.

Meir Flatland på kulturguffebloggen
Bli hvis du kan. Reis hvis du må (2010)
Alle vil hjem. Ingen vil tilbake (2011)
Det finnes ingen helhet (2013)
Vingebelastning (2015)

20. august 2017

Bob Woodward: The Secret Man (2005)

All the President's Men er ein finfin film. Den handlar om korleis dei to unge journalistane Bob Woodward og Carl Bernstein gradvis avdekkjer nok rusk i og rundt Nixon-regjeringa til at Nixon måtte gå av som amerikansk president. Den viktigaste kjelda deira vart omtala som "Deep Throat", og svært få visste kven han var.

Mange prøvde å finna det ut, og fleire mistenkte den rette. Filmen var basert på ei bok dei to journalistane skreiv, og berre nokre månader etter kom det to artiklar som meinte at Mark Felt var den hemmelege kjelda. Fleire mistenkte òg Felt, men han nekta. Journalistane og avisa røpte sjølvsagt ikkje namnet på kjelda, men også dei vart sette under press. I denne boka fortel Woodward om ein lunsj med ein kar frå Justisdepartementet, som hadde funne ut at det var Felt. Woodward stadfesta ikkje dette, men han justis-karen var sikker på at han hadde rett. Og det hadde han.

Mark Felt var nummer to i FBI. Sjefen, den mektige J. Edgar Hoover, døydde i 1972, og Felt hadde gode grunnar til å kjenna seg forbigått då han ikkje vart nominert som ny sjef. Det kan ha vore ein av grunnane til at han fortalde så mykje til Woodward. Dei to var gamle kjende, men det var ikkje grunn god nok til at han skulle dela informasjonen han sat på. Etter at Woodward og Bernstein gav ut boka All the President's Men skar det seg mellom dei, men seinare i livet fekk dei igjen kontakt. Då var det eigentleg for seint; Felt var på veg inn i ein senilitet som gjorde at han hugsa lite.

Og det er akkurat det som er det sentrale i denne boka. Woodward har drøfta det presseetiske i dette med kollegar. Det var viktig å visa kven kjelda var, for å slutt på spekulasjonane. Skulle det skje, måtte det skje medan Felt levde, og medan han var frisk og klar nok til å stadfesta det. Likevel var det vanskeleg for Woodward å gje slepp på denne løyndomen - ville ei slik offentleggjering føra til at andre framtidige kjelder ville nekta å snakka med han? I 2005 stod Felt fram i bladet Vanity Fair, og etter nokre interne møte i avisa Washington Post, der Woodward framleis var tilsett, stadfesta Woodward og Bernstein at Felt var "Deep Throat".

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
All the Presiden't Men (1976)

19. august 2017

Johan Bojer: Den siste Viking (1921)

Fiskarbonden Kristaver Myran har kjøpt seg fiskebåt. Båten heiter "Kobben", har gått under tre gonger, men Kristaver utrustar likevel båten til lofotfisket. Der går det opp og ned, men jamt over er fisket godt. Kristaver, sonen Lars og to andre kjem trygt heim; to frå fiskelaget har mist livet.

Før og etter turen til Lofoten handlar det like mykje om resten av familien. Ho som vart att heime med fire born, og ho som vil at ungane skal få seg anna levebrød enn det farlege fisket. Det gjer dei, etter at Kristaver er død, men ho merkar at det var godt å ha dei nær seg. Lars vert lærar langt unna; dei to neste sønene hennar utvandrar til USA.

Det er ein enkel historie, men boka fengar likevel. Bojer skriv godt, han vekslar mellom gode naturskildringar og dramatiske episodar. Skildringa av stemninga i den vesle rorbua deira når den eine av dei seks ligg for døden er til dømes svært god.

Guffen tilrår.


Meir Bojer på kulturguffebloggen
Vår egen stamme (1924)

16. august 2017

Håvard Teigen og Svein Joh. Ottesen (red.): Meg kan ingen grava ned. Artiklar om Tor Jonsson (2017)

I fjor, hundre år etter at Tor Jonsson vart fødd, kom det ei bok med prosatekstane Jonsson skreiv. Denne boka kjem på same forlaget, og er ei rekkje artiklar om Tor Jonsson. Om lag ein tredel av artiklane har stått på trykk andre stader før, og dei fleste av dei andre har vore framførte som foredrag under Diktardagane i Lom, Skjåk og Vågå.

Her er mykje godt i denne boka, men det er òg ting som er mindre godt. Det siste fyrst - boka burde vore betre redigert. At her er skrivefeil er greitt nok. Det er litt midnre greitt at ein av redaktørane i ein innleiande artikkel omtalar June Røys Hauge som "Røys Grande". Og det er endå litt mindre greitt at det er så enormt med repetisjonar frå artikkel til artikkel. Det er kanskje vanskeleg å unngå det i ei artikkelsamling som dette, der dei fleste baserer seg på det som finst av skriftlege kjelder, men likevel. Er det tre eller fire som nemner tekstsamlinga Nesler, før dei kommenterer at dialektforma ville vore "brennheto". Det tippar eg alle har henta frå ein artikkel Reidar Djupedal skreiv i 1986.

Den artikkelen kjem i den siste delen av boka, der dei eldre artiklane er samla. I Aasen-biografien sin frå 1996 skreiv Stephen Walton om Djupedal at "meir enn nokon annan peika han på spor det gjev meining i å følgja". Noko liknande kunne vore sagt om artikkelen hans her. Artikkelen handlar i stor grad om boka Inger Heiberg gav ut om Jonsson i 1984. Boka får ikkje vidare god omtale av Djupedal. Artikkelen sluttar med nokre voner frå hans side, der han mellom anna treng ei bok der Jonsson verkeleg vert synleg. Deretter kan ein ta til med artiklar der ein vurderer diktinga hans.

Den boka kom i 1999, biografien til Sletten Kolloen, og det er òg ei bok det vert referert mykje til, sjølvsagt. Fleire skriv om omgrepet "bygdedyret", som nokre meiner at Sletten Kolloen gjorde for stort nummer av. Sjølv brukte Jonsson det ordet berre éin gong.

Så det er ei variert bok. Av dei nyskrivne likte eg best artiklane til Aslaug Nyrnes og June Røys Hauge, medan den nemnde artikkelen til Djupedal og artikkelen til Paul Breiehagen er dei beste av dei eldre.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
Sparre Olsen: Tor Jonsson-minne (1968)
Ingar Sletten Kolloen: Berre kjærleik og død. Ein biografi om Tor Jonsson (1999)

15. august 2017

Hulda Garborg: Dagbok 1903-1914 (1962)

Hulda Garborg skreiv dagbok frå 1903 til ho døydde i 1934. I desse åra var ho sentral i målrørsla - ho skreiv bøker og avisinnlegg, og var i tillegg drivkrafta fram mot skipinga av Det Norske Teatret i 1913. Ho var mykje på reis, både innan- og utanlands, men dei to faste basane var heimen på Labråten i Asker, og hytta på Kolbotn i Østerdalen.

Før ho døydde gav ho Rolv Thesen oppdraget med å gå gjennom dagbøkene for å sjå om dei kunne publiserast. Han fekk med seg Karen Grude Koht, som hadde kjent Hulda i åra det var snakk om, og dei vart samde om kva emne som skulle vera med. Utgjevinga vart utsett då krigen kom, og seinare døydde Koht. Thesen fullførte denne utgjevinga i tråd med det dei to var samde om.

Det er altså snakk om eit utval. Det er sjølvsagt uråd å seia at det utvalet er det rette, men det verkar likevel som eit godt utval. Det handlar mykje om samlivet mellom Hulda og mannen hennar, Arne Garborg. Ho legg det meste godt til rette for han, ho skriv til dømes om kor redd ho er for å forstyrra han når han er oppteken med skriving. Ho ser opp til han, men kan òg le av kor hjelpelaus og distré han av og til kan vera. Det handlar mykje om andre i målrørsla, der Hulda kommenterer små og store hendingar. Og det handlar mykje om arbeidet med teateret. Ho skriv detaljert frå turneane til Det norske spellaget frå 1910, omtrent, og ho skriv om det fyrste eigentlege driftsåret til Det Norske teatret.

Det er mykje godt å seia om det ho skriv. Det er sjølvsagt eit nyttig kjeldeskrift, men det er òg mange språklege godbitar. Då Garborg-paret vert inviterte til slottsball skriv ho til dømes at det diverre er heilt uaktuelt, då Arne ikkje dansar, ikkje snakkar, og ikkje har lakksko. Dessutan ville han nok heller gå i fengsel enn å visa seg på eit ball. Ho reiste likevel på ballet, saman med to gode veninner. Ho skriv òg detaljert om ein tur til USA i 1913, der ho var med under avdukinga av ei Ivar Aasen-byste ved Concordia College. Ho vitja slekt, ho vitja mange norsk-amerikanske småsamfunn, men den dagen som gjorde mest inntrykk var då ho var ein dag hjå nokre indianarar.

Guffen tilrår.

Meir Garborg på kulturguffebloggen
Garborg, Hovden og Koht: Ivar Aasen. Granskaren, maalreisaren, diktaren (1913)
Johs A. Dale: Hulda Garborg (1961)
Alfred Fidjestøl: Trass alt. Det Norske Teatret 1913-2013 (2013)
Alfred Fidjestøl: Askerkretsen (2014)
Haugtussa (Voss kulturhus, 8.5.2015)
Jan Inge Sørbø: Arne Garborg. Frå bleike myr til alveland (2015)

14. august 2017

John Steinbeck: The Harvest Gypsies (1936)

Gjennom heile 1930-åra vart fleire statar sør på den amerikanske prærien råka av tørke. Bønder måtte selja alt dei hadde, i alle fall det dei greidde å få selt, og svært mange flytta til andre statar for å finna arbeid. Mange reiste til California, der dei vart sesongarbeidarar i frukt- og grønsaknæringa. Dei som var utan familie greidde seg nokolunde godt, dei var mobile og kunne raskt flytta seg dit det var arbeid å finna.

For dei med familie var det langt verre. Dei budde enkelt, i telt etter hytter av simpelt materiale (som papp), og levde frå hand til munn. Vart nokon sjuke hadde dei ikkje råd til dokter. Dei hadde ikkje fast bustad, og hadde difor ikkje krav på hjelp frå stat og kommune. Viss dei organiserte seg fekk dei ikkje meir arbeid.

Forfattaren John Steinbeck engasjerte seg stort i saka deira. I oktober 1936 skreiv han sju artiklar for San Francisco News om desse heimlause arbeidarane, og artiklane vart deretter samla i ein pamflett. Artiklane er klare partsinnlegg, det er ikkje noko løyndom at Steinbeck stod eit stykke utpå venstresida. Dei er òg sylskarpe. Kvar artikkel har sitt eige tema, Steinbeck skriv mellom anna om bustadene deira, om helsa deira, om tilhøva for ungane, om korleis sjefane deira handsamar dei, før han sluttar med ein artikkel om kva som kan gjerast. Der argumenterer han for at arbeidsgjevarane deira faktisk er avhengige av arbeidarane, og at det difor er i deira interesse å leggja tilhøva langt betre til rette.

Steinbeck arbeidde med dette emnet også i skjønnlitteraturen sin. Denne utgåva har undertittelen "On the Road to Grapes of Wrath". Den koplinga er openberr, men også Of Mice and Men handlar om omreisande menn.

Guffen tilrår.

Meir Steinbeck på kulturguffebloggen
Cup of Gold (1929)
The Pastures of Heaven (1932)
The Red Pony (1933)
To a God Unknown (1933)
Tortilla Flat (1935)
In Dubious Battle (1936)
Of Mice and Men (1937)
The Long Valley (1938)
The Grapes of Wrath (1940, film)
The Moon is Down (1942)
Cannery Row (1945)
The Pearl (1947)
The Wayward Bus (1947)
East of Eden (1955, film)
Travels With Charley (1962)
Of Mice and Men (1992, film)
Geert Mak: USA. En reise (2012)

13. august 2017

Alice Munro: Who Do You Think You Are? (1978)

Novellene i denne samlinga handlar alle om Rose. Me følgjer ho i, ja, førti-femti år, frå ho veks opp saman med faren og stemora Flo, til ho kjem attende til heimbyen for å plassera Flo på ein eldreheim. I Canada vart boka fyrst publisert under tittelen The Beggar Maid. Stories of Flo and Rose.

Det er altså mykje som bind novellene saman, men dei er sjølvsagt alle frittståande, og kan sjølvsagt alle lesast kvar for seg. Å lesa dei samla er likevel lurast, då følgjer me Rose gjennom livet. Og for eit følgje det er. Her er ti noveller, og eg likte alle svært godt. Dei er velskrivne, velkomponerte, og viser godt korleis Rose ikkje greier å finna seg heilt til rette. I oppveksten kjem ho frå feil side av byen, på festar i arbeidslivet kler ho seg feil og et feil mat, då ho giftar seg er det med ein ho eigentleg ikkje vil ha, då ho flyttar til Vancouver frå ein liten by diktar ho opp nokre løgner for å forsvara flyttinga. Ho verkar mest av alt som ein ressurssterk person utan tru på seg sjølv.

Eg er halvveges gjennom bøkene til Munro no. Eg kjenner alt at det vert tomt når det ikkje er fleire å ta av.

Guffen tilrår.
Meir Munro på kulturguffebloggen
Dance of the Happy Shades (1968)

Lives of Girls and Women (1971)
Something I've Been Meaning to Tell You (1974)
The View from Castle Rock (2007)
Too Much Happiness (2009)
Dear Life (2012)

Fargo, sesong 3 (2017)

Denne fjernsynsserien er altså veldig laust basert på filmen Fargo. Handlinga er henta frå den amerikanske midtvesten, og også i denne sesongen er slektskapen med Fargo (og andre Coen-filmar) tydeleg. Her er småkriminelle og storkriminelle, her er ein kvinneleg politi, her er mistydingar, her er litt av den same musikken, og i denne filmen spelar til og med eit frimerke ei viktig rolle. Og i ein av episodane har to av dei sentrale personane ein lang samtale i ein bowlingsalong.

Tvillingane Ray og Emmit Stussy har kome litt ulikt ut i livet. Emmit er ein svært rik forretningsmann; Ray er ikkje spesielt rik. Ein av grunnane er at Emmit arva den store og verdfulle frimerkesamlinga til faren, og selde alle frimerka bortsett frå eitt. Ray arbeider i kriminalomsorga, og hyrar ein banditt til å stela det siste frimerket. Og derfrå går det gale - banditten misser adressa, blandar saman dei to byane Eden Prairie og Eden Valley, og drep feil mann. Så ballar det på seg, med ein ekstremt lite sympatisk britisk kriminell, med ei rekkje dødsfall, med ein falsk sexvideo, med mykje vald og mange drap, osb.

Det heile er svært bra. Sjølv om mykje er likt frå sesong til sesong, er det nok nytt til at det fungerer. Det er kreativt, med mange uventa påfunn, både i historia og ikkje minst i det visuelle. Serien er lagt på is, skaparen Noah Hawley er oppteken med heilt andre gjeremål, og har òg sagt at han ikkje har konkrete planar for fleire sesongar. Og kor glimrande er ikkje det - ein fjernsynsserie som sluttar før nivået går ned. Me får vona at han skiftar meining - han verkar open for å laga fleire sesongar dersom dei finn ein idé som er god nok.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
Fargo (film, 1997)
Fargo, sesong 1 (2014)
Fargo, sesong 2 (2015)

9. august 2017

Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)

For Jotunheimenkjennarar er der nokre personar alle set høgt, og som gjerne vert omtala i alle bøker om dette fjellområdet. Jo Gjende (1794-1883) er ein av dei. Han vert oftast omtalt som ein av dei største reinjegerane som har funnest. Han bygde seg to enkle buer ved Gjende, ei i kvar ende av vatnet, og budde der også om vinteren - ei årstid då alle andre heldt seg vekke frå fjellet. Etter kvart skaut han berre storbukkar, og han skal ein gong ha fulgt etter ein skadeskoten bukk i tre dagar før han endeleg fekk han på skothald igjen. Han hadde ikkje rare skulegangen, men godt vaksen lærte han seg å lesa skikkeleg på eiga hand, og las mykje filosofi og religion. Han var djupt skeptisk til kyrkja, og spurde ein gong ein prest om korleis han som var så klok kunne tru på alt som stod i Bibelen.

Denne boka fortel inngåande om Gjende. Steen fortel òg om andre samtidige jegerar, og om tilhøva i Vågå då Gjende levde. Eg tok meg i å vera skeptisk til mykje av det han skriv, mest av di han somme tider skriv svært detaljert om hendingar frå tidleg 1800-tal. Spesielt omtalane av slagsmål verkar litt for fantasifulle. Samstundes listar han opp ei rekkje kjelder til slutt i boka. Denne lista har absolutt sine manglar, men er så pass omfattande og variert at Steen truleg ikkje kan lastast for alt det fantastiske han skriv. Han kunne gjerne vore meir kritisk, men likevel.

Uansett er det ei lesverdig bok, der eitt av hovudpoenga er at det livet Jo Gjende levde berre kunne levast akkurat då han gjorde det. Mot slutten av livet hans kom det fleire og fleire turistar til Jotunheimen, og det førte med seg ei stor utbygging av fjellstover. Dei mange turistane gjorde òg at reinflokkane forsvann frå det sør-austlege Jotunheimen, der Gjende høyrde til.

Guffen tilrår.

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Per Roger Lauritzen: Claus Helberg. Veiviser i krig og fred (1999)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)

5. august 2017

Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)

Eg vart invitert til Melhus for å gå gjennom ei rimeleg stor boksamling der. Eg plukka med meg rundt hundre bøker, trur eg, der dei fleste bøkene på eit eller anna vis handla om norskdom og målsak. Denne boka har lite med begge desse emna å gjera. Eg tok ho likevel med meg, av di ho støtt vert nemnt som ei av dei klassiske norske bøkene om klatring. Eg var likevel skeptisk - boka vert gjerne omtala som svært underhaldande, men dei utdraga eg har sett har vore uvanleg keisame.

Utan denne skepsisen kunne dette vorte heilt annleis. Hadde eg venta meg noko stort her hadde eg vorte svært skuffa. Det er ei livlaus bok, der leseopplevinga vert endå verre av at Bryn prøver å vera underhaldande. Eg veit at dette er ein kjepphest eg har nemnt før, men likevel: Det er ikkje mykje som er verre enn å lesa tekstar der alle freistnader på humor fell til jorda.

Bryn reiser på klatretur på Korsika saman med ein kamerat, og litt seinare kjem ein til. Dei går ein del, dei klatrar litt, dei møter innfødde (som er bandittane i boka, utan at Bryn legg noko negativt i det), og dei reiser heim att. Dei er habile klatrarar, men Bryn er altså ikkje nokon habil skribent. Huff.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Per Roger Lauritzen: Claus Helberg. Veiviser i krig og fred (1999)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)